२५ तोळे सोन्यासाठी झुंजवाडकरांचा एल्गार! सराफाच्या दुकानासमोर तिसऱ्या दिवशीही बेमुदत उपोषण सुरू

दहा वर्षांपासून दागिने परत मिळवण्यासाठी पाठपुरावा; मध्यस्थीचे प्रयत्न निष्फळ, उपोषणकर्त्यांची प्रकृती खालावली

खानापूर प्रतिनिधी : २५ तोळे सोन्याचे दागिने परत मिळावेत, या मागणीसाठी सामाजिक कार्यकर्त्या रुक्मणा झुंजवाडकर यांनी खानापूर शहरातील एका सराफ यांच्या दुकानासमोर सुरू केलेले बेमुदत उपोषण बुधवारी तिसऱ्या दिवशीही सुरूच आहे. दहा वर्षांपासून पाठपुरावा करूनही प्रश्न सुटत नसल्याचा दावा करत झुंजवाडकर यांनी आता गांधीवादी मार्गाने आंदोलन छेडले आहे.

“माझे दागिने मला परत मिळाले पाहिजेत; न्याय मिळेपर्यंत आंदोलन मागे घेणार नाही,” अशी भूमिका झुंजवाडकर यांनी घेतली आहे. तीन दिवसांपासून सुरू असलेल्या उपोषणामुळे त्यांची प्रकृती खालावल्याची माहिती मिळत असून, या प्रकरणाकडे प्रशासनाने गांभीर्याने लक्ष देण्याची मागणी होत आहे.

झुंजवाडकर यांच्या म्हणण्यानुसार, संबंधित सराफाकडे त्यांचे २५ तोळे सोन्याचे दागिने असून, ते परत मिळावेत यासाठी गेल्या अनेक वर्षांपासून त्या प्रयत्नशील आहेत. खानापूरमधील काही मान्यवरांनी यापूर्वी मध्यस्थी करून तोडगा काढण्याचा प्रयत्न केल्याचेही त्यांनी सांगितले. मात्र त्यातून अपेक्षित तोडगा न निघाल्याने अखेर त्यांनी उपोषणाचा मार्ग स्वीकारला.

मध्यस्थीचे प्रयत्न झाले, पण तोडगा नाही

या प्रकरणात काही व्यक्तींनी दोन्ही बाजूंमध्ये मध्यस्थी करण्याचा प्रयत्न केल्याचे सांगण्यात येते. मात्र अद्याप प्रश्न मार्गी लागलेला नाही. त्यामुळे “मध्यस्थीने प्रश्न सुटत नसेल तर प्रशासनाने पुढाकार घेऊन सत्य बाहेर आणावे,” अशी मागणी झुंजवाडकर समर्थकांकडून होत आहे.

सोन्याच्या व्यवहारातील विश्वासाचा प्रश्न ऐरणीवर

या घटनेमुळे खानापूर परिसरातील सोन्याच्या व्यवहारातील विश्वासाचा मुद्दाही चर्चेत आला आहे. ग्रामीण भागात अनेक नागरिक परिचय आणि विश्वासाच्या आधारावर सोन्याचे दागिने सराफांकडे गहाण ठेवतात किंवा आर्थिक व्यवहार करतात. अशा व्यवहारांची पावती, टोकन, लेखी करार अथवा इतर कागदपत्रे व्यवस्थित ठेवणे किती महत्त्वाचे आहे, हा प्रश्नही या आंदोलनामुळे पुढे आला आहे.

२०१६च्या आसपास २५ तोळे सोन्याची किंमत तुलनेने कमी होती; मात्र गेल्या काही वर्षांत सोन्याच्या दरात मोठी वाढ झाल्याने या कथित व्यवहाराचे आजचे आर्थिक मूल्य मोठे असू शकते. त्यामुळे झुंजवाडकर यांचा दावा आणि संबंधित व्यवहाराची कागदपत्रे यांची अधिकृत तपासणी होणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.

“न्याय मिळेपर्यंत माघार नाही”

दहा वर्षांचा पाठपुरावा, वारंवार झालेली मध्यस्थी आणि त्यानंतरही प्रश्न कायम राहिल्याने अखेर रुक्मणा झुंजवाडकर यांनी उपोषणाचे अस्त्र उगारले आहे. तीन दिवसांपासून दुकानासमोर सुरू असलेल्या आंदोलनाला नागरिकांचा पाठिंबा मिळत असल्याचे त्यांच्या समर्थकांचे म्हणणे आहे.

दरम्यान, या प्रकरणात संबंधित सराफाची अधिकृत बाजू आणि व्यवहाराशी संबंधित कागदपत्रे समोर आल्यानंतरच वस्तुस्थिती स्पष्ट होणार आहे. मात्र २५ तोळे सोन्याच्या कथित व्यवहाराचा प्रश्न आता केवळ वैयक्तिक वाद न राहता ग्राहकांचा विश्वास, व्यवहारातील पारदर्शकता आणि न्याय मिळवण्यासाठीच्या लढ्याचा मुद्दा बनला आहे.

झुंजवाडकर यांच्या प्रकृतीची स्थिती लक्षात घेता प्रशासनाने तातडीने हस्तक्षेप करून दोन्ही बाजू ऐकून कायदेशीर मार्गाने प्रश्न सोडवावा, अशी मागणी नागरिकांतून होत आहे.

सोने व्यवहारात विना पावती सराफावरील अति विश्वास धोक्याचा!

सोन्याच्या व्यवहारात केवळ विश्वासावर अवलंबून राहून विना पावती, टोकन अथवा अधिकृत कागदपत्रांशिवाय व्यवहार करणे किती धोकादायक ठरू शकते, याची जाणीव करून देणारे प्रकरण खानापूर शहरात समोर आले आहे. २५ तोळे सोन्याच्या दागिन्यांच्या कथित व्यवहारावरून सामाजिक कार्यकर्त्या रुक्मणा झुंजवाडकर यांनी संबंधित सराफाच्या दुकानासमोर सुरू केलेले बेमुदत उपोषण एक उदाहरण आहे.

झुंजवाडकर यांच्या दाव्यानुसार, त्यांचे २५ तोळे सोन्याचे दागिने संबंधित सराफाकडे असून, गेल्या सुमारे दहा वर्षांपासून ते परत मिळवण्यासाठी त्या पाठपुरावा करीत आहेत. वारंवार प्रयत्न करूनही प्रश्न सुटला नसल्याने अखेर त्यांनी शांततेच्या मार्गाने उपोषण सुरू केले आहे. उपोषणाच्या तिसऱ्या दिवशी त्यांची प्रकृती खालावल्याची माहिती मिळत आहे.

एकूणच या एका प्रकरणामुळे तालुक्यातील इतर सराफी व्यवसाय करणाऱ्या लोकांच्या व्यवसायावर परिणाम होणार आहे यात शंका नाही.

मध्यस्थीचे प्रयत्न, मात्र तोडगा नाही

या प्रकरणात खानापूरमधील काही मान्यवरांनी मध्यस्थी करून प्रश्न सोडवण्याचा प्रयत्न केल्याचे सांगण्यात येत आहे. मात्र अद्याप तोडगा निघालेला नसल्याने आंदोलन सुरू आहे.

या प्रकरणातील आरोपांबाबत संबंधित सराफाची अधिकृत बाजू तसेच व्यवहाराची कागदपत्रे समोर येणे आवश्यक आहे. त्यामुळे दागिन्यांचा नेमका व्यवहार कोणत्या अटींवर झाला, त्याची लेखी नोंद आहे का, दागिने कधी देण्यात आले आणि त्यानंतर कोणती रक्कम देण्यात आली, याची अधिकृत पडताळणी महत्त्वाची ठरणार आहे. मात्र यामध्ये झुंजवाडकर यांच्याकडे कोणताच ठोस पुरावा नाही मात्र दहा वर्षात चार ते पाच वेळा संबंधित सराफाला घेऊन बैठका, पोलिसात तक्रार केल्याचे पुरावे असल्याचे झुंजवाडकर सांगतात.

‘विश्वास’ महत्त्वाचा; पण लेखी पुरावा त्याहून महत्त्वाचा

खानापूरसह ग्रामीण भागात अनेक नागरिक वर्षानुवर्षे परिचयाच्या आणि विश्वासाच्या आधारावर सराफांकडे सोन्याचे दागिने गहाण ठेवतात किंवा विविध कारणांसाठी देतात. अनेकदा व्यवहाराची पावती, टोकन किंवा करारपत्र न घेता केवळ साध्या कागदावर नोंद करून व्यवहार केला जातो.

विश्वास हा सोन्याच्या व्यवसायाचा महत्त्वाचा आधार असला, तरी मोठ्या आर्थिक व्यवहारात केवळ विश्वासावर अवलंबून राहणे भविष्यात अडचणीचे ठरू शकते. दागिन्यांचे वजन, शुद्धता, संख्या, व्यवहाराची तारीख, रक्कम, व्याज अथवा परतफेडीच्या अटी यांची स्पष्ट लेखी नोंद असणे ग्राहक आणि सराफ—दोन्ही बाजूंसाठी संरक्षणात्मक ठरते.

२५ तोळ्यांच्या कथित व्यवहारामुळे चर्चेला उधाण

२५ तोळे सोने ही मोठी मात्रा असल्याने या प्रकरणाकडे खानापूरकरांचे लक्ष लागले आहे. २०१६च्या आसपास २५ तोळे सोन्याची किंमत आणि आजची किंमत यामध्ये मोठी तफावत आहे. त्यामुळे कथित व्यवहाराचे सध्याचे आर्थिक मूल्यही मोठे असण्याची शक्यता आहे.

मात्र या प्रकरणात कोण बरोबर आणि कोण चुकीचे, याचा अंतिम निर्णय संबंधित कागदपत्रे, पुरावे आणि कायदेशीर प्रक्रियेतूनच स्पष्ट होऊ शकतो. त्यामुळे दोन्ही बाजूंचे म्हणणे ऐकून प्रशासनाने किंवा संबंधित कायदेशीर यंत्रणेने वस्तुस्थिती तपासावी, अशी मागणी होत आहे.

ग्राहकांनी धडा घेण्याची गरज

झुंजवाडकर यांच्या आंदोलनामुळे एक महत्त्वाचा प्रश्न पुढे आला आहे—सोन्याचा व्यवहार कितीही विश्वासाच्या व्यक्तीसोबत असला तरी त्याची अधिकृत पावती आणि लेखी नोंद घेतली जाते का?

दागिने सराफाकडे देताना पावती घेणे, दागिन्यांचे वजन व तपशील नमूद करून घेणे, व्यवहाराची रक्कम आणि अटी लेखी ठेवणे तसेच कागदपत्रांची प्रत सुरक्षित ठेवणे आवश्यक आहे. यामुळे भविष्यात वाद निर्माण झाल्यास व्यवहार सिद्ध करण्यास मदत होऊ शकते.

दरम्यान, रुक्मणा झुंजवाडकर यांचे बेमुदत उपोषण तिसऱ्या दिवशीही सुरू असून, “न्याय मिळेपर्यंत माघार नाही,” अशी भूमिका त्यांनी घेतली आहे. आता या प्रकरणात प्रशासन पुढाकार घेऊन कायदेशीर मार्गाने तोडगा काढणार का, याकडे खानापूरकरांचे लक्ष लागले आहे.

या घटनेने एकच संदेश दिला आहे—सोन्याचा व्यवहार विश्वासाने करा; पण पावती आणि लेखी पुराव्याशिवाय कधीही करू नका!